Đề xuất bỏ hình phạt tử hình đối với 6/10 tội danh trong dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) không chỉ thể hiện chính sách hình sự nhân đạo mà còn hướng tới phân hóa trách nhiệm hình sự, nâng cao hiệu quả phòng ngừa, đấu tranh chống tội phạm. Mục tiêu cuối cùng là giảm tội phạm, bảo đảm pháp luật được thực thi nghiêm minh, hiệu quả, xây dựng xã hội an toàn hơn.
Theo dự thảo Bộ luật Hình sự mà Chính phủ đang trình Quốc hội xem xét, sửa đổi, cơ quan chủ trì soạn thảo là Bộ Công an đề xuất bỏ hình phạt tử hình đối với 6/10 tội danh hiện có hình phạt này. Đề xuất nhằm tiếp tục thể chế hóa chủ trương của Đảng, Nhà nước về hạn chế áp dụng hình phạt tử hình, phù hợp với xu hướng chung của thế giới, đồng thời bảo đảm tính nhân đạo trong chính sách hình sự, đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp và hội nhập quốc tế. Việc sửa đổi cũng hướng tới phân hóa trách nhiệm hình sự, nâng cao hiệu quả phòng ngừa, đấu tranh chống tội phạm, bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật và quyền con người, quyền công dân.
Một trong những nội dung được dư luận quan tâm nhất là đề xuất bỏ hình phạt tử hình đối với tội “Mua bán trái phép chất ma túy”. Nhiều ý kiến lo ngại rằng, nếu không còn hình phạt tử hình đối với tội danh này, tình hình tội phạm mua bán trái phép chất ma túy có thể diễn biến phức tạp hơn, gây nguy hiểm cho xã hội.
Lý giải về vấn đề này, Thượng tướng Lê Quốc Hùng, Ủy viên Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ Công an, nêu rõ, trong thực tiễn, hình phạt nặng hơn không đồng nghĩa với việc tội phạm sẽ giảm đi.
“Đối với tội phạm ma túy, chúng ta đã duy trì rất nhiều tội danh có hình phạt tử hình và thực hiện rất nghiêm khắc hình phạt tử hình trong các hành vi liên quan đến ma túy. Tuy nhiên, ma túy càng ngày càng phức tạp, nên thực tiễn chứng minh không phải hình phạt nặng hơn thì tội phạm sẽ giảm đi. Và, mục tiêu lớn nhất của chúng ta, mục tiêu cuối cùng của chính sách hình sự lần này không phải cứ làm cho hình phạt càng ngày càng nặng, mà là làm cho tội phạm càng ngày càng giảm, xã hội an toàn hơn, thực thi pháp luật nghiêm minh, hiệu quả hơn.
Với tinh thần ấy, vừa qua, Trung ương đã ban hành Nghị quyết số 18 về xây dựng xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa, phát triển và Nghị quyết số 22 về Chiến lược an ninh quốc gia. Lần này, với việc bỏ tiếp hình phạt tử hình đối với một số tội trong Bộ luật Hình sự cũng phù hợp với định hướng này của Đảng, Nhà nước”, Thứ trưởng Lê Quốc Hùng lý giải.
Cụ thể, Thứ trưởng Lê Quốc Hùng cho biết, theo Điều 6 Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị, tội mua bán trái phép chất ma túy không được coi là tội phạm nghiêm trọng nhất. Tội phạm nghiêm trọng nhất theo cách tiếp cận này là những hành vi tước đoạt tính mạng của người khác. Thông lệ quốc tế cũng không xếp tội mua bán trái phép chất ma túy vào nhóm tội nghiêm trọng nhất. Do đó, việc bỏ hình phạt tử hình đối với tội danh này có cả căn cứ thực tiễn và cơ sở tham khảo từ thông lệ quốc tế. Đáng chú ý, dự thảo đề xuất bỏ hình phạt tử hình đối với tội mua bán trái phép chất ma túy nhưng vẫn giữ hình phạt này đối với tội sản xuất trái phép chất ma túy. Cách tiếp cận này vừa tính đến thực tiễn áp dụng pháp luật, vừa hướng tới phân hóa mức độ nguy hiểm và yếu tố chủ quan giữa hai loại tội phạm.
Theo đó, việc đánh giá trách nhiệm hình sự cần đặt trong tương quan với tính chất, mức độ hành vi, vai trò của người phạm tội và những yếu tố cụ thể của từng vụ án. Trong cùng một đường dây, người trực tiếp thực hiện hành vi, người vận chuyển thuê, người tổ chức, điều hành và kẻ cầm đầu hưởng lợi có thể có vị trí, mức độ tham gia và trách nhiệm rất khác nhau. Việc phân hóa trách nhiệm hình sự vì thế là vấn đề quan trọng nhằm bảo đảm hình phạt tương xứng với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội.
Luật sư Phan Khắc Nghiêm, Đoàn Luật sư Hà Nội, cho rằng người thực hiện hành vi mua bán ma túy vài lần, người vận chuyển lệ thuộc và kẻ cầm đầu một mạng lưới ma túy xuyên quốc gia có thể cùng đứng trước mức hình phạt cao nhất, mặc dù vai trò, lỗi, động cơ, mục đích và lợi ích thu được rất khác nhau. Thực tế cho thấy, hình phạt tử hình cũng chưa chứng minh được khả năng tự nó đẩy lùi tội phạm ma túy. Dù tỷ lệ áp dụng hình phạt tử hình đối với tội danh này tương đối cao, tình hình tội phạm vẫn diễn biến phức tạp. Hiệu quả phòng ngừa phụ thuộc chủ yếu vào khả năng phát hiện sớm, bóc gỡ đường dây, kiểm soát biên giới, lần theo dòng tiền và xử lý đúng đối tượng tổ chức, chỉ huy, hưởng lợi từ hoạt động phạm tội.
Một bản án nghiêm khắc đối với mắt xích đã bị bắt không thể thay thế việc triệt phá trung tâm điều hành và nguồn tài chính của loại tội phạm này. Bởi vậy, đấu tranh với tội phạm ma túy không chỉ đòi hỏi xử lý nghiêm người phạm tội mà còn phải nâng cao hiệu quả điều tra, truy tìm dòng tiền, thu hồi tài sản và triệt phá tận gốc các tổ chức tội phạm. “Vì vậy, nếu bỏ tử hình, điều cần làm không phải là hạ thấp chế tài, mà theo tôi là chúng ta nên thiết kế lại các tầng trách nhiệm. Pháp luật phải phân định rõ kẻ chủ mưu, điều hành, tái phạm nguy hiểm với kẻ làm thuê, bị lôi kéo hoặc có vị trí thứ yếu; tăng cường truy tìm, kê biên và tịch thu tài sản do phạm tội mà có”, luật sư Phan Khắc Nghiêm nhấn mạnh.
Việc đề xuất thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình, vì thế, không đồng nghĩa với việc giảm nhẹ yêu cầu đấu tranh với tội phạm ma túy. Vấn đề cốt lõi là phải có cơ chế xử lý phù hợp, phân định rõ vai trò, trách nhiệm, đồng thời nâng cao hiệu quả phát hiện, điều tra và triệt phá các đường dây tội phạm. Khi pháp luật được thực thi nghiêm minh, đúng người, đúng hành vi, hiệu quả phòng ngừa mới có thể được nâng cao một cách bền vững.
Nhiều điểm tiến bộ của dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi)
Không chỉ thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình, dự thảo Bộ luật Hình sự còn bổ sung 11 tội danh mới và một số hành vi phạm tội mới, nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn trong bối cảnh tình hình tội phạm có nhiều diễn biến mới, đặc biệt là sự phát triển nhanh chóng của công nghệ thông tin và các phương thức phạm tội trên không gian mạng. Các chính sách hình sự về bổ sung tội danh, hành vi phạm tội mới và quy định nghiêm khắc hơn đối với người phạm tội trong dự thảo hướng tới sự hài hòa giữa nghiêm trị và khoan hồng, giữa tính nghiêm minh và tính nhân đạo. Những điều chỉnh này nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn, phù hợp với quan điểm của Đảng về xây dựng, bảo vệ đất nước, phòng ngừa, đấu tranh với tội phạm trong tình hình mới, đồng thời tham khảo xu hướng và pháp luật quốc tế.
Nói về các quy định mới trong xử lý tội phạm liên quan đến an ninh mạng, Trung tướng Phạm Công Nguyên, Cục trưởng Cục Pháp chế và Cải cách hành chính, tư pháp, Bộ Công an, cho biết Bộ luật Hình sự sửa đổi lần này bổ sung 11 tội danh mới, trong đó có các tội danh liên quan đến an ninh mạng, an ninh thông tin mạng. “Loại tội phạm này diễn biến rất phức tạp, từ năm 2015, khi chúng ta xây dựng bộ luật này, nhiều hành vi thời điểm đó chưa có, bây giờ mới xuất hiện cùng với sự phát triển của công nghệ thông tin, hoặc thời điểm đó có thể có nhưng chưa mang tính phổ quát, nên chúng ta chưa nhận diện một cách đầy đủ. Đối tượng chịu thiệt hại chủ yếu là những người chưa theo kịp được sự phát triển của công nghệ thông tin, người yếu thế, người già.
Thời gian qua, tội phạm lừa đảo trên không gian mạng gia tăng, bị hại rất nhiều, chúng ta không có điều kiện đấu tranh triệt để đối với nhóm đối tượng này vì hoạt động ở nước ngoài; độ ẩn danh cao… Lần sửa Bộ luật Hình sự này, Bộ Công an đã phối hợp các cơ quan chức năng nhận diện rất đầy đủ, bổ sung những hành vi đó trong Bộ luật Hình sự để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân”, Trung tướng Phạm Công Nguyên nêu.
Bên cạnh việc bổ sung các tội danh mới, dự thảo Bộ luật Hình sự còn được đánh giá có những đổi mới trong chính sách xử lý các vi phạm kinh tế, dân sự và cơ chế khuyến khích người phạm tội nhận trách nhiệm. Đại biểu Quốc hội Bùi Quang Huy (Gia Lai) đánh giá cao sự chuẩn bị của cơ quan chủ trì soạn thảo. Theo đại biểu, dù thời gian ngắn, việc xây dựng dự thảo được thực hiện kỹ lưỡng, với nhiều kênh lấy ý kiến khác nhau; đây cũng là dự thảo có nhiều điểm tiến bộ.
Đại biểu cho rằng, dự thảo bộ luật đã thể chế hóa sâu sắc quan điểm dùng biện pháp kinh tế để xử lý sai phạm kinh tế, hạn chế hình sự hóa các quan hệ kinh tế, dân sự. Đồng thời, dự thảo xây dựng những quy định có tính chất “lá chắn pháp lý” nhằm bảo vệ người dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới sáng tạo vì lợi ích chung. Đây là những đổi mới phù hợp với các chủ trương mới của Đảng.
Một nội dung đáng chú ý khác là đổi mới chính sách khoan hồng, khuyến khích người phạm tội nhận tội. Theo đại biểu Bùi Quang Huy, chế định nhận tội đã được các nước tiên tiến áp dụng từ lâu và có ý nghĩa thiết thực trong điều kiện xã hội phát triển. “Chế định nhận tội, các nước tiên tiến áp dụng lâu rồi. Khi xã hội phát triển, đời sống cao thì chuyện này cực kỳ ý nghĩa đối với cơ quan nhà nước và người phạm tội. Ngoài việc phù hợp với thông lệ quốc tế thì điều này là cần thiết, giảm thiểu rất nhiều chi phí, công sức”, đại biểu dẫn chứng. Việc hoàn thiện các quy định theo hướng này được kỳ vọng góp phần nâng cao hiệu quả xử lý vụ án, tiết kiệm nguồn lực cho cơ quan nhà nước, đồng thời tạo cơ sở để xem xét trách nhiệm hình sự phù hợp với thái độ hợp tác, sự thành khẩn và các tình tiết cụ thể của vụ án theo quy định pháp luật.
Có thể thấy, những nội dung sửa đổi của Bộ luật Hình sự lần này được đặt trong yêu cầu vừa bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, vừa nâng cao hiệu quả phòng ngừa, đấu tranh với tội phạm. Việc bổ sung các quy định để xử lý hành vi phạm tội mới, hoàn thiện cơ chế xử lý vi phạm kinh tế, dân sự, khuyến khích nhận trách nhiệm và thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình đều hướng tới mục tiêu xây dựng chính sách hình sự phù hợp hơn với thực tiễn.
